İhracat tutarı fiyat ile miktarın birlikte sonucudur. Aynı ürün daha pahalıya satıldığında, daha az ürün gönderilse bile toplam döviz geliri artabilir. Çok ürünlü bir toplamda pahalı ürünlerin payı da değişebilir. Bu üç hareketi ayırmadan tutar artışını üretim hacmi artışı saymayın.
Aynı üründe fiyat ve miktar hesabı
Tabloda tek tür, aynı kalitedeki varsayımsal bir ürünün ihracatı gösterilir. Tutarlar dolar, miktarlar adettir; taşıma ve başka kalem olmadığı kabul edilir. Her senaryo başlangıçla ayrı karşılaştırılır.
| Durum | Adet | Dolar/adet | Toplam dolar | Başlangıca göre tutar |
|---|---|---|---|---|
| Başlangıç | 1.000 | 10 | 10.000 | — |
| Fiyat yükselir, miktar aynı | 1.000 | 12 | 12.000 | +%20 |
| Fiyat aynı, miktar yükselir | 1.200 | 10 | 12.000 | +%20 |
| Fiyat yükselir, miktar düşer | 900 | 12 | 10.800 | +%8 |
Son satırda miktar %10 azalırken fiyat %20 artmıştır. Tutar değişimi 0,90 × 1,20 − 1 = %8’dir. Yüzdeleri doğrudan 20 − 10 diye toplamak %10 verir ve birleşik etkiyi kaçırır. Aynı 12.000 dolar toplamı da farklı fiyat-miktar bileşimlerinden doğabilir.
Ürün dağılımı ortalamayı değiştirebilir
İkinci varsayımsal örnekte ucuz ürün 10, pahalı ürün 30 dolar olsun. Her birinden 50 adet satıldığında 100 adet için gelir 2.000 dolar, ortalama birim değer 20 dolardır. Sonraki dönemde ucuzdan 25, pahalıdan 75 adet satılırsa aynı 100 adet 2.500 dolar getirir. Her ürünün fiyatı sabitken ortalama birim değer %25 yükselir.
IMF’de yayımlanan birim değer araştırması, ürün bileşimi değişiminin birim değer endeksini fiyat endeksinden ayırabileceğini açıklar. Tek ürün örneğini bütün ihracat sepetine doğrudan uygulamanın sınırı budur.
Hangi ek seriye bakılmalı?
Toplam değer hareketini birim değer ve miktar endeksleriyle, mümkünse alt ürün gruplarıyla birlikte inceleyin. Endeksleri aynı referans dönemi ve kapsamla kullanın; ton ile adet gibi farklı ölçüleri gelişigüzel toplamayın.
TÜİK, 18 Mart 2026’dan itibaren altın hariç, enerji hariç ve her ikisi hariç dış ticaret endeksleri sunacağını duyurmuştur. Bu kapsamlar belirli ürün etkilerini araştırmaya yardımcı olur; toplam ihracat serisinin yerine açıklamasız konmamalıdır.
Sonuç cümlesi verinin sınırını taşımalıdır: “Döviz cinsi ihracat değeri arttı” demek mümkündür; miktar ve bileşim incelenmeden “aynı oranda daha çok ürün satıldı” demek mümkün değildir.
Yorumlar